|
Esat Mekuli - Shekspiri shqiptar
Ndėr emrat qė meritojnė tė shėnohen nė historinė e popullit shqiptar padyshim se Esad Mekuli zė njė vend tė rėndėsishėm.
Ai ishte njeriu qė u mur mė shumė veprimtari ,qofshin ato shoqėrore, shkencore, letrare e tė ngjashme. Ishte pra njė krijues i gjithanshėm, qė iu pėrvjelė punės mė zell e pėrkushtim, i vetėdijshėm se (Dhe, ani, qė tė gjithė jemi marrė me ēdo gja,si me qenė mjeshtra ēollakė,/Me pak dije po me shumė e shumė vullnet...),siē do tė shkruaj vetė nė njė poezi tė tij.
Esad Mekuli i njohur nė letrat shqipe edhe si Sat Nokshi dhe Sat Hoxha,pseudonime me tė cilat nėnshkruhej herė pas herė, lindi nė Plavė mė 17 dhjetor 1916 dhe vdiq nė Prishtinė mė 6 gusht 1993. Familja e tij kishte ardhur kėtu nga Nokshi. Babai i Esadit, njė hoxhė pėrparimtar dhe atdhetar i shquar, nuk i orientojė fėmijėt nė rrugėn e fesė por nė atė tė shkencės. Vajzat e veta janė femrat e parė qė e hoqėn ferexhenė, kurse Esadi ndoqi rrugėn e studimit tė shkencės. Shkollėn fillore Esadi e kreu nė Plavė, u maur vesh nė gjuhėn serbe, kurse gjimnazin e ndoqi nė Pejė, mandej e vazhdojnė nė Prizren e nė Sarajevė dhe e kreu nė Pejė mė 1936. Po kėtė vit regjistrohet nė Universitetin e Beogradit, gjegjėsisht nė Fakultetin e Veterinarisė pėr ta vazhduar nė Zagreb dhe u doktorua nė kėtė degė nė Beograd pas luftės sė Dytė botėrore ,pra mė 1959.
Qė si nxėnės nė Pejės,Prizren dhe Sarajevė e sidomos si student i veterinarisė nė Beograd i takoi lėvizjes pėrparimtare. Mori pjesė thuaj se nė tė gjithat aksionet studentore e punėtore dhe nė demonstrata tė shpeshta kundėr regjimit borgjez rojalist nė Jugosllavinė e atėhershme..Pėr kėto arsye shpesh kishte ‘’punė’’ me policinė. Tri herė ka renė, drejtpėrdrejt, nė duar e shefit famėkeq tė policisė Kosmajcit, ėshtė rrahur e torturuar nga vetė dora e Kosmajcit dhe kopukėve tė tij. Sidomos pas nėnshkrimit tė traktit tė famshėm kundėr shpėrnguljes se shqiptarėve nė Turqi.
Si student i dalluar dhe aktivist ishte njė nga redaktorėt e fletores ‘’Beogradski student’ dhe sekretar e pastaj edhe kryetar i Shoqatės sė studenteve tė veterinarisė dhe delegat i pėrhershėm i Shoqatės pranė shoqatave profesionale tė Universitetit tė Beogradit. Gjatės pjesėmarrjes nė aksionet dhe demonstratat e studentėve u burgos, mė 1940. nė burgun famėkeq ‘’Gllavinjaēa’’ tė Beogradit. U amnistua mė 2 prill tė vitit 1941,pak para kapitullimit tė ish Jugosllavisė. Menjėherė u paraqit vullnetar dhe shėrbeu si veterinar ushtarak nė Pejė, ku e zuri edhe okupacioni. Me 1942,pėr shkak tė punės ilegale dhe lidhjeve me lėvizjen ēlirimtare antifashiste u burgos dhe njė kohė kaloi i burgosur nė Kullėn e Sheremetit.
Nė maj tė vitit 1942 ėshtė pėrkohėsisht nė Zagreb, pastaj shkoi nė Tiranė dhe pasi mori bursėn pėr tė vazhduar studimet e veterinarisė dhe pėr tė mėsuar mė mirė gjuhėn shkoi nė Itali, ku qėndroi qė nga fillimi i tetorit deri nė fundin e vitit 1943. Nė fund tė kėtij viti dhe nė fillim tė vitit 1944, ndonėse i sėmurė dhe shėndetlig iu bashkua aradheve partizane, ku njė kohė,punoi si mjek e mandej si anėtar i Agjitpropit tė Shtabit tė UNĒL dhe APJ pėr Kosovė dhe Rrafsh tė Dukagjinit, si dhe redaktor i gazetės ilegale ‘’Liria- Slloboda’’, qė dilte nė tė dy gjuhėt.
Menjėherė pas ēlirimit tė vendit u emėrua kryeredaktor i parė i fletores se parė nė gjuhėn shqipe ndėr ne ‘’Rilindja’’ ( me vonė gazetė e pėrditshme), kurse nga viti 1947 e deri mė 1960 si shef i repartit tė Parazitologjisė tė Institutit tė veterinarisė nė Prishtinė. Nga viti 1949 ėshtė kryeredaktor i revistės sė parė letrare ‘’Jeta e re’’, tė cilėn e drejtoi gjatė njė ēerek shekulli.
Duhet theksuar se kjo revistė u bė njė ndėr pishtarėt mė tė shquar tė kulturės dhe veēmas tė letėrsisė shqipe nė Kosovė. Nė faqet e saj u linden dhe u rriten tė gjitha penat qė shkruan shqip. Ajo u bė fidanishte qė rriste vazhdimisht fidanė tė reja i kultivonte ato dhe u jepte krah. Ishte edhe abetare edhe libėr universitar, sepse nė faqet e saja botoheshin punimet e fillestarėve, por edhe tė majave te letėrsisė shqipe te asaj botėrore. Me kujdesin si prindėr Esad Mekulli arriti t’i afronte tė gjithė talentet e kėsaj letėrsie duke u dhėnė kurajė, duke i nxitė qė tė shkruajnė. Ai nuk pretonte tė bisedonte, t’i kėshillonte talentet e rijnė, nuk pretonte tė shkėmbente letra me ta . Andaj mė tė drejtė ėshtė thėnė se revista letrare ‘’Jeta e re’’ mbetet kryevepra jetėsore e Esad Mekulit.
Ishte edhe kryeredaktor i revistės shkencore profesionale bujqėsore ‘’Gllasnik’’ gjatė viteve 1951-1963,pastaj mė vonė edhe kryeredaktor dhe redaktor pėrgjegjės i revistė shkencore ‘’Biotehnika’’,qė nga viti 1972 dhe kryeredaktor nė Redaksinė e Enciklopedisė sė Jugosllavisė pėr Krahinėn Autonome tė Kosovės,dy vėllime tė sė cilės u botuan edhe nė gjuhėn shqipe.
Tė theksojmė se ai mori pjesė dhe dha kontribut tė ēmuar edhe nė inicimin ose themelimin e fletoreve e revistave tė tjera nė gjuhėn shqipe nė Kosovė, siē janė ‘’Pėrparimi’’, ‘’Shėndeti’’etj. ku ishte redaktor apo edhe kryeredaktor ose anėtarė redaksie.
As kontributi i tij nė lėmin e shkencės nuk ėshtė edhe gjithaq i varfėr. Pėrkundrazi ai dhe kontribut tė ēmuar nė ndriēimin e shumė problemeve qė kishin tė bėjmė me degėn dhe profesionin e tij prej veterinari.
Me punė letrare Esad Mekulli filloi tė merret qė nė rininė e hershem. Si gjimnazist shkroi romanin ‘’Vendeta’’( Hakmarrja), i cili- si pohonte edhe vetė autori- ‘’ishte njė pėrpjekje jo shumė e shkathet pėr ta dėnuar gjakmarrjen e nxitur nga regjimi dhe ēfarosjen e ndėrsjellė tė fajtorėve pa faj’’. Edhe vjershat e para,po ashtu, ishin njė demaskim, njė akuzė dhe protestė kundėr shtypjes dhe gjendjes sė errėt qė e rėndonte fėmijėrinė dhe rininė e tij dhe pėrgjithėsisht, tėrė jetėn e popullit shqiptar dhe jo vetėm atij shqiptar. Si studente ai ka bashkėpunuar nė vitet e 30 tė shekullit tė kaluar me revistat e ndryshme nė gjuhėn serbokroate si, bie fjala,’’Venac’’ tė Beogradit, ‘’Mlladost’’ tė Zagrebit,’’Podmladak jadranske Staze’’ tė Splitit,’’Granit’’ tė Podgoricės, ‘’Novi Behar’’ tė Sarajevės,’’Studnt ‘’ tė Beogradit, kurse pas luftės sė Dytė Botėrore bashkėpunon me tė gjitha revistat e fletoret nė gjuhėn shqipe e serbokroate si ‘’Rilindja’’,’’Zėri i rinisė’’,’’Fjala’’, ‘’Pionieri’’,’’Pėrparimi’’,’’Shėndeti’’ tė Prishtinės ‘’Flaka e vėllazėrimit’’ tė Shkupit dhe me ato nė gjuhėn serbe si ‘’Jedinstvo’’ e ‘’Stremlenja ‘’ tė Prishtinės,’’Boba’’,’’Politika’’, ‘’Knjizhevne novine’’.’’ Mostovi’’ tė Beogradit,’’Pobjeda’’ dhe ‘’Stvaranje’’ tė Podgoricės,’’Bagdalla’’ e Krushevcit, ‘’Republika’’ dhe ‘’Forum’’ tė Zagrebit e me shumė revista e fletore tė tjera, qė dilnin nė hapėsirėn e ish Jugosllavisė Avnojane.
Njė kontribut tė ēmueshėm Esad Mekulli e dha edhe nė pėrkthimin e veprave letrare nga gjuha serbokroate nė atė shqipe dhe anasjelltas. Ai ka pėrkthye nė gjuhėn shqipe me se tetėdhjetė vepra nė poezi, prozė, dramaturgji dhe estetikė nga letėrsia e popujve tė Jugosllavisė dhe nga letėrsia botėrore duke u mundėsuar kėshtu gjeneratave qė tė njihem mė mirė me vlerat kulminante tė kėtyre letėr tė botės, Ai pėrktheu nga gjuha shqipe nė atė serbokroate shumė autorė nga Kosova dhe Shqipėria dhe nė kėtė mėnyrė i kontribuojė njohjes e kėsaj letėrsie nė qarqet e ndryshme letrare qofshin ato nė Beograd, Zagreb apo Sarajevė e gjetiu.
Kur pėrmendet emri i Esad Mekulit gjithėsi mendohet nė krijuesin e gjithanshėm. Sepse ai ishte aktiv edhe ne jetėn shoqėrore e shkencore. Ėshtė kryetari i parė i Shoqatės se Shkrimtarėve tė Kosovės, themeluesi dhe kryetari i parė i Akademisė se Shkencave dhe tė Artit tė Kosovės. Mekuli nė tė njėjtėn kohė ishte anėtar me korospodencė i gjashtė akademive tė Shkencave dhe tė Arteve nė ish Jugosllavi.
Si do qė tė jetė ai mbete njeri ndėr poetėt mė tė spikatur tė letėrsisė shqipe qė u krijua ne trojet e ish Jugosllavisė avnojiane, nė kuadrin e se cilės jetonin edhe shqiptarėt e ndarė nė disa njėsi federale tė saj si nė Kosovė, Maqedoni e Mal tė zi dhe nė Luginėn e Preshevės. Poezia e tij u bė udhėrrėfyese e gjeneratave tė ardhshme se si duhej tė shkruhej pėr problemet esenciale qė e mundojnė popullin e vuajtur shqiptar. Ai diti tė kapi dhe ngriti nė piedestalin e krijimtarisė letrare tė gjitha ēėshtjet qė e mundonin popullit e tij tė cilit do t’i kėndojė nė vjershat e tij, disa nga tė cilat edhe ishin shkruar e botuar edhe mė herėt,pra nė kohėn e okupimit fashiste tė kėtyre trojeve por edhe mė pare nėn sundimit antishqiptar tė Jugosllavisė se vjetėr,siē quhej ajo e mbretėrisė serbe kroate e sllovene, ku dominonte elementi serbe.
Pėrmbledhja e parė tė poezive Esad Mekuli e titulloi ‘’Pėr ty’’, u botua nė vitin 1955. Nė kėtė pėrmbledhje ėshtė edhe poezia ‘’Popullit tim’’, qė nė njėfarė mėnyre ėshtė edhe poezi programatike e kėtij krijuesi. Aty poeti ynė ka kėnduar pėr popullin e vet tė shumėvuajtur, ka kėnduar pėr te edhe atėherė kur ka qenė e ndaluar, me qellim qė ta trimėrojė, qė tė nxjerri nga fundi i shpirtit tė tij fjalėn e ndrydhur dhe ta zgjojė nga gjumi, qė tė kacafytet me rropatjet e jetės, qė tė bėhet i barabartė me tė tjerėt nė rruzullin tokėsor.
‘’Ke dhanė, i dashutun... Dhe sot, nė liri-
Kur themra e gjakėsorit s’na shkel dhe dora pa pranga mbeti,
Me ty kėndoj mbi fuqinė e ngjallun nėn yllin qė na pri’
-unė biri yt besnik dhe – poeti’’
do tė kėndojė Mekulli i bindur se vuajtjet dhe traumat e popullit shqiptar kanė marrė fund njėherė e pėrgjithmonė.
Esad Mekuli si poet shquhet pėr temat qė trajton nė poezitė e tij, e qė janė tė lidhura ngushtė me fatin e popullit shqiptare, fatin e tė cilit ai e pėrcjellė nėpėr valėt e jetės. Poezia e tij ėshtė karakterizuar si poezi sociale dhe patriotike nė tė njėjtėn kohė si poezi nė tė cilėn i ėshtė kėnduar fatit tė popullit tė shtypur shqiptar, qofsh nėn regjimin e mbretėrisė Jugosllave apo edhe nėn sundimin e fashist . Mekuli ishte tė thuash bashkėkohanik i Migjenit. Dhe edhe njėri edhe tjetri do tė trajtojnė temat social, me njė ndryshim tė theksuar qė i dallon kėta krijues. Derisa Migjeni kėndonte pėr lypsėt, te Mekuli e gjejmė edhe njė element tjetėr karakteristik, atė qė ka tė bėjmė me pėrkatėsinė kombėtare tė njerėzve pėr tė cilėt shkruan ky. Edhe njeri edhe tjetri poet, pra edhe Migjeni edhe Esad Mekuli u shkolluan pėr profesione tė tjera, por qė ato i braktisen pėr hire tė poezisė. Kėshtu Migjeni u pėrgatit pėr prift kurse Mekuli pėr veterinar, por qė as njeri e as tjetri pothuajse nuk e ushtruan profesionin pėr tė cilin ishin pėrgatitė. Qė tė dy do t’i pėrkushtohen poezisė, duke i dhėne asaj njė cytje si rrallė ndonjė krijues tjetėr. Fatet e tyre megjithatė ndryshojnė. Derisa Migjeni fatkeq vdes shumė i ri Esad Mekuli vazhdon krijimtarinė e tij letrare e shoqėrore gjer nė ditėt e fundit tė jetės sė vet tė bujshme dhe frytdhėnėse. Migjeni ishte poet i vargjeve tė lira qė revolucionar me mish e me shpirt dhe kjo shprehet nė pėrmbajtjen edhe formėn e poezive tė tij. I tillė ėshtė edhe Esad Mekuli me poezitė e veta. Edhe njėri edhe tjetri shkruajnė mė sė shumti dhe mė se bukuri ndėrmjet viteve tė tridhjetė e katėrt e tridhjetė e shtatė. Edhe njėri edhe tjetri marrin frymėzim nga brengat sociale tė jetės drejtpėrdrejt . Qė tė dy trajtojnė gati tė njėjta motive edhe pse nuk dinin njeri pėr tjetrin. Kėshtu Migjeni shkruan pėr mjerimin, skamjen, pėr femrat qė e shesin trupin pse nuk e kanė ekzistencėn e siguruar,pėr djelmoshat qė veniten pėr shumė shkaqe e arsyera e tema tė ngjashme me kėto. Ndėrsa Esad Mekuli po ashtu kėndoi pėr rininė e venitur nė rrugė tė madhe,pėr lypsėt ‘’ dhe qafat e tyne tė holla e tė pafuqi’’, pėr ‘’ėndrrėn e vajzės’’, pėr kurbetēarin e gjorė,pėr format despotike tė pushtetit policor mbi fshatarin tonė. Derisa Migjeni shkruante ‘’Kangėn e tė burgosunit’’ Esad Mekuli do tė shkruaj poezinė e bukur ‘’I varruni i kėndon lirisė’’nė hyrje tė se cilės lexojmė edhe kėtė shėnim tė autorit ‘’Gjatė t’ashtuqujtunit ‘’akcion pėr mbledhjen e armėve’’ i torturuan pėr me dorzue pushkėn qė nuk e kishte – e vari vetėn nji njeri...Burrat nė kalim, e vjedhin me sy dhe shpejt kalojnė’’.Kjo poezi dėshmon pėr pėrkushtimin e pėrhershėm tė Esad Mekulit qė tė trajtojė temat mė tė ndjeshme nga realiteti i hidhur i bashkėkombasvet tė vet.
Mjafton tė pėrmendim poezinė e tij tė njohur dhe me vlera antologjike ‘’Kush i pari bani...’’ tė shkruar me 1936, nė tė cilėn poeti ynė do tė kėndojė pėr hallet e shqiptareve qė jetonin nė qendrat e ndryshme botėrore gjithmonė tė pėrvuajtur dhe tė shtypur nga regjimet antinjerėzore. Nė qytetin e bardhė ,qė nė realitet ėshtė Beogradi,ku jetonin me mija gurbetqarė Esad Mekuli do tė ndeshin shqiptarėt me sharrė nė krahė duke kėrkuar punė qė tė mbajnė familjen e tyre, nė mėngjesin qė ėshtė zgjim i ithėt, plot ėndėrrime pėr bukė, do ta shef kurbetēiun, vllaun tim kurban mjerimi. Siē u tha kjo poezi ėshtė shkruar nė vitin 1936 dhe ėshtė padyshim njė ndėr poezitė mė frymėzim , me ndjenja tė fuqishme sociale, morale e mbi tė gjitha humane. Vlen tė pėrmendet edhe njė elemente tjetėr qė i bashkon kėta shkrimtarė.
Edhe njeri edhe tjetri do tė kėndojnė pėr nevojėn e ngritjes se vetė dijes se popullatės pėr ndryshime nė jetėn e njerėzve tė kėtij nėnqielli. Andaj derisa Migjeni kėrkonte njė grusht tė fortė qė t’i bie mu nė zemėr mallit qė nuk bėzanė
‘’O, si kam njė grusht tė fuqishėm!
Malit qė hesht mu n[ zemėr me ja njeshė!
Ta shof si dridhet nga grusht’i paligjshėm...
E unė tė kėnaqem, tė kėnaqen tu’u qeshe’’
( poezia ‘’Recital’ i Malėsorit’’)
Nė anėn tjetėr Esad Mekuli kėrkon;
‘’Rr’zoju qiell, i randė si tunxhi!Hapu, moj tok’e ngrime
Kjo jetė s’na duhet gja, tė shtypun nė robni:
Se emnin qė patėm s’e kemi, as tokėn rimė me djersė,
As bjeshkėt flladitėse me pisha shekullore
Ku gjakėsorėt tash ndėr prita pėrgjojnė,
Ku ofshamėt tona –heu!- ernat e malit i ēojnė...
(Poezia ‘’Qindro’’) e shkruar nė vitin e largėt 19936
Poet qė pėrpiqej gjithnjė pėr tė mirėn e popullit tė vet, Esad Mekulit, siē u tha edhe mė lartė, do t’i kėndojė lirisė,asaj qė e ėndėrronin shqiptaret shekuj mė radhė. Kėshtu qė nė vitin e largėt 1942 ai do tė shkruaj edhe kėto vargje:
Hej, ēoji grushtat
populli im
ndėr pranga!
Coptoj kafazet
dhe dyert e burgut thyeji;
shembi muret
me duar tė pėrgjakuna
e zemėr shqiponje –
vorrose pėrgjithmonnė
tė kaluemen dhe tė tashmen!
Shko nė rrugėn e gjakut:
-Ja vdekje, ja Liri!
(Poezia “Kushtrimi”)
Nė shikim tė parė kjo duket si parullė, ēka nė tė vėrtetė e tillė edhe ėshtė, por ajo paraqet esencėn e problemit, qė i ka preokupuar shqiptarėt nėpėr shekuj, kur u ka munguar liria, tė cilėn ėshtė dashur tė paguhet me mė tė shtrenjtėn, me gjakun e delmeve mė tė mirė tė kombit.
Lirisė si diē qė i mungonte popullit tė tij Mekuli i ka kėnduar nė disa krijime tė tij, pėr tė shprehė botėn e vet prej revolucionari, prej njeriut qė vazhdimisht ėshtė pėrpjekur ta ngris moralin e popullit. Herė herė edhe ai u mashtrua si shumė tė tjerė, duke menduar se shqiptarėt fituan lirinė me mbarimin e Luftės sė Dytė Botėrore, parandej edhe do tė shprehet:
“Shikoni se sa mirė
Shqiptari nė Liri marsho:
me zemėr plot, balli tue shėndritė,
nga terri nė tė bardhėn Ditė!
(Poezia “Edhe na njerėz jemi”)
Ose
Po, jemi gjallė!
Dhe tanėt!
Dielli dhe pėr ne shėndritė...
Shokė
Njerėz!
Liri, sa e dashtun je!”
(Poezia “Shqiptari kėndon”)
Rrjedhat e jetės dhe tė bėmat e pushtetarėve bėnė qė edhe poeti ynė qė kishte luftuar pėr tė mirėn e popullit tė zhgėnjehet dhe tė t’i kthehet edhe njėherė kėngės pėr vuajtjet dhe dredhitė qė u bėheshin shqiptarėve. Tė kėtilla janė poezitė e tij pėr shpėrnguljen e shqiptarėve pėr nė Turqi, qė bėheshin me marrėveshje tė fshehta nė mes tė ish Jugosllavisė dhe Turqisė, e qė kishin pėr qellim zvogėlimin e numrit tė shqiptarėve nė trojet e veta etnike stėrgjyshore. A ėshtė fajtor shqiptari? Do tė pyes poeti pse nėn kėtė qiell jeton, nėn kėtė qiell nė trojet e tė parėve tė vet/ A ėshtė fajtor,pra, pse sytė flakė i vetojnė duke shikuar se si tjetri nga pragu i shtėpisė e dėbon? Kėshtu ka kėnduar ai nė poezinė ‘’A asht fajtor shqiptari?’’, tė shkruar me 1938. E njėjta gjė do tė pėrsėritet edhe pas Luftės sė Dytė Botėror, mė konkretisht nė vitet e pesėdhjeta, kur shumė shqiptarė u detyruan tė deklarohen si turq me qellim qė tė shpėrngulen pėr nė tokėn e premtuar nė Anadoll.
Tė shtojmė nė fund se EsadMekuli botoi kėto pėrmbledhje poezish
1‘’Pėr ty’’, 1955 , 1963, dhe 1967 nė Prishtinė q qė i ribotua edhe nė Tiranė me 197o
2. ‘’Dita e re’’, vjersha pėr tė rinj mė 1966
3.’’ Avsha Ada’’ 1971
4.’’Vjersha’’ 1973
5.’’Brigjet’’ me 1981 dhe 1985
6.’’Rini e kuqe’’ me 1984
7’’ Nė mes tė dashurisė dhe urrejtjes’’ botuar nė Tiranė 1986 dhe
8.’’Dita qė nuk shuhet’’ me 1989
Poezitė e tij janė pėrkthye nė disa gjuhė si nė atė serbokroate. Sllovene, maqedone, hungareze , italiane dhe janė pėrfshi nė shumė antologji tė poezisė shqipe. Madje mund tė themi lirisht se nuk mund tė mendohet asnjė antologji e kėsaj poezi nė tė cilėn nuk do tė gjendeshin edhe poezitė e Esad Mekuli. |
Forsiden | Forum | Kosova | Arkivet | Religion | Hvem er vi | Annonser | Samarbeidspartnere |Presse | Film
